حسابداری بهعنوان زبان مشترک کسبوکار، وظیفه دارد اطلاعات مالی را به شکلی شفاف، قابل اعتماد و قابل مقایسه در اختیار مدیران، سرمایهگذاران، اعتباردهندگان، دولت و سایر ذینفعان قرار دهد. برای اینکه گزارشهای مالی ارزش واقعی خود را نشان دهند، نمیتوانند بر پایه سلیقه فردی یا تصمیمات لحظهای تهیه شوند؛ بلکه باید بر اساس مجموعهای از اصول و استانداردهای علمی تنظیم گردند. این اصول و استانداردها خود بر پایه فرضهایی ابتدایی شکل گرفتهاند که به آنها مفروضات حسابداری گفته میشود. در حقیقت، اگر حسابداری را ساختمانی منظم تصور کنیم، مفروضات حسابداری همان شالوده و زیربنایی هستند که این ساختمان بر روی آن استوار شده است.
بدون وجود این مفروضات، صورتهای مالی نمیتوانستند معنای مشترکی برای استفادهکنندگان داشته باشند و هر فرد تفسیر متفاوتی ارائه میکرد. از این رو، شناخت و درک مفروضات حسابداری برای دانشجویان، حسابداران، مدیران و حتی سرمایهگذاران اهمیت بالایی دارد؛ چرا که با فهم آنها بهتر میتوان نتایج گزارشگری مالی را تحلیل و تفسیر کرد.
مفروضات حسابداری چیست؟
مفروضات حسابداری در واقع همان فرضهای اولیه هستند که مبنای شکلگیری استانداردها، اصول و رویههای حسابداری محسوب میشوند. این مفروضات به حسابداران کمک میکنند تا در فرآیند شناسایی، اندازهگیری، ثبت و گزارشگری رویدادهای مالی، مسیر مشخصی را دنبال کنند و از پراکندگی در روشها جلوگیری شود.
به زبان ساده، این مفروضات به سوالات زیر پاسخ میدهند:
- واحد اقتصادی که در حال بررسی است، از چه محدودهای جدا میشود؟
- آیا فعالیت آن در آینده ادامه دارد یا قرار است متوقف شود؟
- نتایج عملکرد مالی آن در چه بازههای زمانی گزارش میشود؟
- رویدادهای مالی بر چه مبنایی شناسایی میشوند؛ نقدی یا تعهدی؟
- و نهایتاً اینکه همه این اعداد و ارقام بر اساس چه مقیاسی اندازهگیری خواهند شد؟
پاسخ به این پرسشها موجب شده که در حسابداری پنج فرض اصلی تحت عنوان مفروضات حسابداری معرفی شوند که شامل:
- فرض تفکیک شخصیت
- فرض تداوم فعالیت
- فرض دوره مالی
- فرض تعهدی
- فرض واحد اندازهگیری (پول)
در ادامه هر یک از این مفروضات را با جزئیات بررسی میکنیم.
فرض تفکیک شخصیت
یکی از بنیادیترین مفروضات حسابداری، فرض تفکیک شخصیت است. این فرض بیان میکند که هر واحد اقتصادی شخصیت مستقلی از مالک یا مالکان خود و همچنین از سایر واحدهای اقتصادی دارد. بنابراین، داراییها و بدهیهای واحد تجاری باید به طور جداگانه شناسایی و گزارش شوند و نباید با داراییها و بدهیهای شخصی مالکان یا سایر واحدها مخلوط گردند.
برای مثال اگر یک تاجر حقیقی شرکتی تأسیس کند، حسابدار موظف است کلیه معاملات و رویدادهای مربوط به شرکت را جدا از داراییها و بدهیهای شخصی او ثبت کند. حتی اگر صاحب شرکت از منابع شخصی خود برای پرداخت بدهی شرکت استفاده کند، این رویداد باید به عنوان سرمایهگذاری مالک در دفاتر شرکت ثبت شود و نه یک تراکنش شخصی.
این فرض به ایجاد شفافیت کمک میکند و باعث میشود صورتهای مالی تنها عملکرد همان واحد تجاری را نشان دهد. در عمل نیز به همین دلیل، حتی شعب مختلف یک شرکت میتوانند به عنوان واحدهای مستقل در نظر گرفته شوند و گزارشهای مالی جداگانهای داشته باشند.
فرض تداوم فعالیت
دومین مفروض اساسی، فرض تداوم فعالیت است. این فرض به ما میگوید که فعالیتهای واحد اقتصادی در آینده قابل پیشبینی ادامه خواهد داشت و قصدی برای انحلال یا توقف آن وجود ندارد. بنابراین، حسابدار میتواند داراییها و بدهیها را بر اساس استفاده بلندمدت و ارزش تاریخی آنها ثبت و گزارش کند.
به عنوان نمونه، اگر شرکتی یک ساختمان خریداری کند، حسابدار ارزش آن را به عنوان دارایی بلندمدت ثبت میکند، نه به عنوان کالایی که به زودی فروخته خواهد شد. اما اگر اطلاعاتی وجود داشته باشد که شرکت در شرف ورشکستگی یا انحلال است، دیگر نمیتوان از فرض تداوم فعالیت استفاده کرد و لازم است صورتهای مالی بر اساس ارزش نقدشوندگی داراییها تهیه شوند.
این فرض در کنار فرض تفکیک شخصیت معنا پیدا میکند و باعث میشود که استفادهکنندگان از صورتهای مالی بتوانند دیدی پایدار نسبت به آینده شرکت داشته باشند.
فرض دوره مالی
واحدهای اقتصادی معمولاً عمر طولانی دارند و نتایج واقعی فعالیت آنها تنها در پایان عمرشان مشخص خواهد شد. اما هیچ ذینفعی نمیتواند تا آن زمان صبر کند. بنابراین، حسابداران با استفاده از فرض دوره مالی عمر واحد اقتصادی را به بازههای زمانی مساوی کوتاهتر تقسیم میکنند که معمولاً یکساله است.
در هر یک از این دورهها صورتهای مالی جداگانهای تهیه میشود که شامل ترازنامه، صورت سود و زیان و صورت جریان وجوه نقد است. این تقسیمبندی کمک میکند که عملکرد مالی شرکت در بازههای زمانی منظم ارزیابی شود و امکان مقایسه نتایج در طول زمان فراهم آید.
برای نمونه، اگر یک کارخانه تولیدی طی ده سال فعالیت داشته باشد، حسابدار نتایج کار را به صورت سالانه گزارش میکند. به این ترتیب، سرمایهگذاران میتوانند ببینند که سودآوری شرکت در سالهای مختلف چه روندی داشته است. این فرض همچنین امکان مقایسه عملکرد چند شرکت مختلف در یک صنعت را نیز فراهم میسازد.
فرض تعهدی
یکی دیگر از مفروضات کلیدی، فرض تعهدی است. بر اساس این فرض، درآمدها و هزینهها در زمان وقوع رویداد مالی شناسایی میشوند، نه در زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد. به عبارت دیگر، حسابداری تعهدی مستقل از جریان نقدی است.
برای مثال اگر شرکتی کالایی را در دیماه به مشتری بفروشد و قرار باشد وجه آن دو ماه بعد دریافت شود، درآمد فروش باید در دیماه (زمان تحقق معامله) ثبت گردد و نه هنگام دریافت پول. به همین ترتیب، هزینههای شرکت نیز در زمان ایجاد تعهد شناسایی میشوند، حتی اگر وجه آنها در آینده پرداخت شود.
این فرض باعث میشود که صورت سود و زیان هر دوره، تصویر دقیقتری از عملکرد واقعی شرکت ارائه دهد. بدون فرض تعهدی، شرکتهایی که پرداختها یا دریافتهای نقدی خود را به تعویق میاندازند میتوانستند بهطور مصنوعی نتایج مالی خود را تغییر دهند.
فرض واحد اندازهگیری (پول)
آخرین فرض اصلی، فرض واحد اندازهگیری یا پول است. این فرض بیان میکند که همه رویدادهای مالی باید بر اساس یک واحد پولی مشترک اندازهگیری شوند. در ایران، این واحد پولی ریال یا تومان است.
به کمک این فرض، امکان مقایسه و جمعبندی رویدادهای مختلف مالی فراهم میشود. برای مثال نمیتوان ارزش ماشینآلات را با تعداد کالاهای تولید شده یا ساعات کاری کارکنان در یک گزارش واحد جمع زد، مگر اینکه همه آنها به زبان پول ترجمه شوند.
این فرض چند ویژگی فرعی دارد:
- پایداری قدرت خرید پول: در حسابداری سنتی فرض بر این است که ارزش پول در طول زمان ثابت است و اثر تورم نادیده گرفته میشود.
- تجانس پول: همه اشکال مختلف یک واحد پولی (اسکناس، چک، حواله و…) معادل هم در نظر گرفته میشوند.
- تجزیهناپذیری پول: پول تنها تا واحدهای مشخص (مثلاً ریال یا تومان) ثبت میشود و کسریهای بسیار کوچک نادیده گرفته میشوند.
بنابراین، با استفاده از این فرض، داراییها، بدهیها، درآمدها و هزینهها به شکل یکسان و قابل مقایسه در صورتهای مالی نمایش داده میشوند.
مفروضات بنیادی حسابداری
علاوه بر پنج فرض اصلی که بهعنوان ستونهای اصلی حسابداری شناخته میشوند، دستهای دیگر از مفروضات وجود دارد که با عنوان مفروضات بنیادی شناخته میشوند. این مفروضات چارچوبی مکمل برای گزارشگری مالی ایجاد میکنند و باعث میشوند که اطلاعات حسابداری نهتنها دقیق، بلکه برای استفادهکنندگان نیز شفاف و قابل مقایسه باشد.
1- فرض شفافیت
بر اساس این فرض، صورتهای مالی باید به گونهای تهیه شوند که هر استفادهکننده بتواند با مطالعه آنها بهراحتی مقصود حسابدار را درک کند. به بیان دیگر، گزارشها باید شامل اطلاعات کافی و لازم باشند تا تصمیمگیری آگاهانه امکانپذیر شود. شفافیت، پایهای برای اعتماد عمومی به گزارشهای مالی است.
2- فرض مقایسهپذیری
این فرض بیان میکند که اطلاعات مالی باید قابلیت مقایسه در طول زمان و بین واحدهای مختلف را داشته باشند. اگر شرکتی در یک سال روش حسابداری خود را تغییر دهد، باید این تغییرات را بهوضوح بیان کند تا استفادهکنندگان بتوانند نتایج دورههای مختلف را با هم مقایسه کنند.
3- فرض همگنی
فرض همگنی تأکید دارد که صورتهای مالی واحدهای فعال در یک صنعت یا حوزه مشخص باید با اصول و استانداردهای مشابهی تهیه شوند. این موضوع امکان مقایسه عملکرد مالی شرکتهای مختلف در یک صنعت را فراهم میآورد.
4- فرض قابلیت تطبیق
قابلیت تطبیق بدین معناست که اطلاعات مالی باید به گونهای ارائه شوند که بتوان آنها را با دورههای گذشته یا سایر واحدهای اقتصادی تطبیق داد. این امر سبب میشود که تغییرات عملکردی یا مالی شرکتها در طول زمان قابل ردیابی و تحلیل باشد.
5- فرض تجزیهپذیری
این فرض بیان میکند که میتوان یک واحد اقتصادی را به بخشهای کوچکتر تقسیم کرد و عملکرد هر بخش را بهطور جداگانه مورد بررسی قرار داد. بهعنوان مثال، یک شرکت چندملیتی میتواند صورتهای مالی هر کشور یا هر بخش عملیاتی خود را جداگانه ارائه دهد.
6- فرض انتقالپذیری
این فرض بر قابلیت انتقال اطلاعات مالی از یک واحد به واحد دیگر تأکید میکند. اطلاعات حسابداری اگر درست و قابل اتکا باشند، میتوانند مبنای تصمیمگیری نه تنها در همان شرکت، بلکه در نهادها و واحدهای دیگر نیز قرار گیرند.
7- فرض قابلیت اطمینان
یکی از مهمترین مفروضات بنیادی، قابلیت اطمینان است. یعنی اطلاعات حسابداری باید با دقت، صحت و بیطرفی تهیه شوند تا استفادهکنندگان بتوانند به آنها اتکا کنند. گزارشهایی که فاقد این ویژگی باشند، عملاً ارزش تصمیمسازی ندارند.
این مفروضات بنیادی در کنار پنج فرض اصلی، چارچوب کاملتری را برای استانداردهای حسابداری ایجاد میکنند و به ارتقای کیفیت گزارشگری مالی کمک مینمایند.
مفروضات حسابداری در شرکت تضامنی
شرکت تضامنی یکی از انواع شرکتهای تجاری است که در آن دو یا چند نفر برای انجام فعالیت مشترک گرد هم میآیند و مسئولیت نامحدودی در قبال بدهیها و تعهدات شرکت دارند. در این نوع شرکت، مفروضات حسابداری نقش بسیار مهمی در تنظیم صورتهای مالی ایفا میکنند.
- تفکیک شخصیت: اگرچه شرکا مسئولیت نامحدود دارند، اما شرکت تضامنی یک شخصیت حقوقی مستقل از شرکا محسوب میشود. بنابراین داراییها و بدهیهای شرکت باید جدا از داراییها و بدهیهای شخصی شرکا ثبت گردد.
- تداوم فعالیت: شرکت تضامنی معمولاً با هدف تداوم و استمرار فعالیت تأسیس میشود، مگر آنکه شواهدی از قصد انحلال وجود داشته باشد.
- دوره مالی: عملکرد شرکت در بازههای زمانی (معمولاً یکساله) ارزیابی میشود و سود یا زیان به نسبت سهم شرکا تقسیم خواهد شد.
- تعهدی: درآمدها و هزینهها در زمان تحقق رویدادها شناسایی میشوند و نه در زمان دریافت یا پرداخت نقدی.
- واحد اندازهگیری: همه معاملات و رویدادهای مالی شرکت بر اساس واحد پول رسمی کشور ثبت و گزارش میشوند.
بنابراین، مفروضات حسابداری حتی در ساختارهای مشارکتی مانند شرکتهای تضامنی نیز نقش تعیینکنندهای در شفافیت و انضباط مالی دارند.
اهمیت مفروضات حسابداری در گزارشگری مالی
اهمیت مفروضات حسابداری را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد:
- ایجاد وحدت رویه: این مفروضات باعث میشوند که همه حسابداران در چارچوب مشخصی فعالیت کنند و گزارشها بر اساس یک منطق مشترک تهیه شوند.
- افزایش قابلیت مقایسه: با تکیه بر مفروضات، صورتهای مالی شرکتهای مختلف قابل مقایسه میشوند و سرمایهگذاران بهتر میتوانند بین گزینههای مختلف تصمیمگیری کنند.
- شفافیت و اعتماد: فرضهایی مانند شفافیت و قابلیت اطمینان، اعتماد ذینفعان به اطلاعات مالی را افزایش میدهند.
- مبنای استانداردهای حسابداری: تمامی اصول و استانداردهای حسابداری از این مفروضات سرچشمه گرفتهاند. بدون آنها، هیچ استاندارد مشخصی وجود نداشت.
در حقیقت، اگر مفروضات حسابداری را نادیده بگیریم، صورتهای مالی به مجموعهای از اعداد بیمعنا تبدیل میشوند که قابلیت استفاده برای تصمیمگیری نخواهند داشت.
جمعبندی
مفروضات حسابداری زیربنای علم حسابداری و اساس گزارشگری مالی هستند. این مفروضات شامل پنج فرض اصلی یعنی تفکیک شخصیت، تداوم فعالیت، دوره مالی، تعهدی و واحد اندازهگیری پول و همچنین مجموعهای از مفروضات بنیادی همچون شفافیت، مقایسهپذیری، همگنی و قابلیت اطمینان میشوند.
نقش این مفروضات تنها محدود به مباحث تئوریک دانشگاهی نیست، بلکه در عمل نیز تعیینکننده کیفیت گزارشهای مالی و میزان اعتماد ذینفعان به اطلاعات حسابداری هستند. شرکتها، چه در قالب سهامی عام و چه در قالب شرکتهای کوچکتر مانند تضامنی، ناگزیرند که صورتهای مالی خود را بر پایه همین مفروضات تنظیم کنند. در نهایت، میتوان گفت هرچه مفروضات حسابداری با دقت بیشتری رعایت شوند، صورتهای مالی معتبرتر، شفافتر و قابل اتکاتری به دست میآید که میتواند مبنای تصمیمگیریهای کلان اقتصادی و سرمایهگذاری قرار گیرد.
سوالات متداول
چرا مفروضات حسابداری اهمیت دارند؟
زیرا این مفروضات مبنای اصول و استانداردهای حسابداری هستند و بدون آنها، گزارشهای مالی فاقد انسجام و قابلیت مقایسه خواهند بود.
آیا مفروضات حسابداری قابل تغییر هستند؟
در حالت عادی خیر؛ مگر اینکه شواهد قوی وجود داشته باشد که نشان دهد مفروضات قبلی دیگر کارایی ندارند یا با شرایط اقتصادی و حقوقی جدید همخوانی ندارند.
تفاوت مفروضات حسابداری با اصول حسابداری چیست؟
مفروضات حسابداری زیربنای اصول و استانداردها هستند. به بیان دیگر، اصول حسابداری بر پایه مفروضات بنا شدهاند.
مفروضات بنیادی چه نقشی در گزارشگری مالی دارند؟
این مفروضات کیفیت اطلاعات مالی را ارتقا میدهند و باعث میشوند گزارشها شفافتر، قابل مقایسهتر و قابل اعتمادتر باشند.
. اگر یک شرکت مفروضات حسابداری را رعایت نکند چه اتفاقی میافتد؟
در چنین شرایطی، صورتهای مالی آن شرکت فاقد اعتبار خواهد بود و سرمایهگذاران، بانکها و سایر ذینفعان نمیتوانند بر اساس آن تصمیمگیری کنند.
