آشنایی با مالیات صادرات و واردات و نحوه محاسبه آن

مالیات صادرات و واردات یکی از ابزارهای کلیدی دولت برای کنترل جریان تجارت خارجی، حمایت از تولید داخلی و تأمین بخشی از درآمدهای عمومی کشور است. در واقع، هر کالایی که از مرزهای کشور خارج یا وارد می‌شود، علاوه بر مسائل گمرکی، از منظر مالیاتی نیز تحت نظارت قانون قرار دارد. این مالیات‌ها به دولت اجازه می‌دهند تا ضمن تنظیم تراز تجاری، انگیزه‌ی صادرات کالاهای غیرنفتی را افزایش دهد و در مقابل، واردات کالاهای غیرضروری را کنترل کند.

در نظام مالیاتی ایران، مالیات صادرات و واردات معمولاً ذیل قانون مالیات بر ارزش افزوده تعریف می‌شود. نرخ و نحوه محاسبه‌ی آن به نوع کالا، ارزش معامله و سیاست‌های اقتصادی کشور بستگی دارد. اما نکته‌ی مهم‌تر، وجود معافیت‌های گسترده‌ای است که به‌ویژه برای صادرکنندگان در نظر گرفته شده تا صادرات به‌عنوان موتور محرک اقتصاد، رشد بیشتری پیدا کند.

نقش صادرات و واردات در رشد اقتصادی

صادرات و واردات دو روی یک سکه‌اند؛ هر دو به توسعه اقتصادی کشورها کمک می‌کنند، اما تأثیرشان در مسیرهای متفاوتی بروز می‌کند. واردات به کشورها امکان می‌دهد کالاهایی را که در داخل تولید نمی‌شوند یا هزینه تولیدشان بالا است، تأمین کنند. این موضوع باعث افزایش تنوع کالا در بازار و در نتیجه، بهبود رقابت میان تولیدکنندگان داخلی می‌شود.

در سوی دیگر، صادرات به معنای فروش کالا یا خدمات به بازارهای خارجی است؛ اقدامی که موجب ورود ارز به کشور، تقویت صنایع داخلی و افزایش اشتغال می‌شود. در واقع، هر چه صادرات گسترش یابد، توان ارزی کشور بیشتر می‌شود و اقتصاد ملی از ثبات بالاتری برخوردار خواهد بود.

به همین دلیل، دولت‌ها معمولاً سیاست‌های مالیاتی خود را طوری تنظیم می‌کنند که صادرات تسهیل و تشویق شود و در مقابل، واردات بی‌رویه با ابزارهایی مانند مالیات یا تعرفه کنترل گردد.

معرفی مالیات صادرات و واردات

مالیات صادرات مبلغی است که دولت از صادرکنندگان کالا یا خدمات بابت خروج کالا از کشور دریافت می‌کند. این مالیات بر اساس ارزش کالا و در چارچوب قوانین مالیات بر ارزش افزوده محاسبه می‌شود. هر فرد یا شرکت دارای کارت بازرگانی که به صادرات مشغول است، موظف است مالیات مربوط به کالاهای صادرشده را در موعد مقرر پرداخت کند. در صورت عدم پرداخت، علاوه بر جریمه‌های مالیاتی، ممکن است از ادامه فعالیت صادراتی نیز منع شود.

در مقابل، مالیات واردات مبلغی است که از واردکنندگان کالا هنگام ترخیص کالا از گمرک دریافت می‌شود. هدف اصلی از دریافت این نوع مالیات، حمایت از تولید داخلی و جلوگیری از وابستگی بیش از حد به کالاهای خارجی است. در عمل، با وضع مالیات واردات، قیمت نهایی کالاهای خارجی در بازار افزایش یافته و این موضوع به سود تولیدکنندگان داخلی تمام می‌شود.

نرخ مالیات صادرات و واردات در ایران

طبق ماده (۲) قانون مالیات بر ارزش افزوده، تمامی کالاها و خدماتی که از کشور صادر یا وارد می‌شوند، مشمول این قانون هستند. بر اساس بند (ر) تبصره (۶) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، نرخ مالیات بر ارزش افزوده برای صادرات و واردات ۱۰ درصد تعیین شده است.

با این حال، نحوه محاسبه و اعمال آن در هر مورد متفاوت است. مالیات صادرات معمولاً در صورت عدم رعایت تعهدات ارزی یا صادرات مواد خام اعمال می‌شود، در حالی که مالیات واردات تقریباً در تمامی موارد (به‌جز موارد مشمول معافیت) دریافت می‌گردد.

معافیت‌های مالیاتی در صادرات

در ایران، یکی از سیاست‌های تشویقی مهم دولت برای حمایت از صادرات، معافیت مالیاتی است. هدف این سیاست، افزایش صادرات غیرنفتی، جذب ارز و رونق صنایع داخلی است.

مطابق ماده ۱۴۱ قانون مالیات‌های مستقیم، صد درصد درآمد حاصل از صادرات کالاهای غیرنفتی، محصولات کشاورزی و خدمات فنی مهندسی مشمول نرخ صفر مالیاتی است. یعنی صادرکنندگان برای این نوع فعالیت‌ها مالیاتی پرداخت نمی‌کنند.

همچنین در ماده ۱۳ قانون مالیات بر ارزش افزوده آمده است که صادرات کالا و خدمات از طریق مبادی رسمی از پرداخت مالیات معاف بوده و مالیات‌های پرداخت‌شده قبلی با ارائه اسناد گمرکی و مدارک مثبته قابل استرداد است.

نکته‌ی مهم این است که برخورداری از این معافیت‌ها مشروط به بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به چرخه اقتصادی کشور است. صادرکنندگان باید از طریق سامانه‌هایی مانند نیما، ارز خود را به فروش رسانده یا در قالب واردات در مقابل صادرات اقدام کنند.

معافیت مالیاتی در مناطق آزاد

در مناطق آزاد تجاری کشور مانند کیش، قشم، چابهار، آستارا و انزلی، معافیت‌های ویژه‌ای برای فعالان اقتصادی در نظر گرفته شده است. بر اساس قوانین مناطق آزاد، واحدهای تولیدی و بازرگانی در این مناطق تا ۲۰ سال از پرداخت مالیات بر درآمد و ارزش افزوده معاف هستند. این سیاست با هدف جذب سرمایه‌گذاری خارجی و افزایش صادرات مجدد تدوین شده است.

استثنائات مالیاتی در صادرات مواد خام

با وجود تمام مشوق‌ها و معافیت‌ها، صادرات مواد خام از این قاعده مستثنا است. دولت به‌منظور جلوگیری از خام‌فروشی و خروج منابع طبیعی از کشور، صادرات مواد خام را مشمول ۲۰ درصد مالیات کرده است. این اقدام، تولیدکنندگان را به سمت فرآوری و ایجاد ارزش افزوده بیشتر در داخل کشور سوق می‌دهد. به عبارت دیگر، هدف این قانون آن است که به جای صادرات مواد خام مانند سنگ‌آهن یا مس، صنایع داخلی توسعه پیدا کرده و کالاهای نیمه‌ساخته یا ساخته‌شده صادر شوند.

نحوه محاسبه مالیات صادرات در صورت عدم رفع تعهد ارزی

همانطور که در بخش‌های قبل ذکر گردید برخورداری صادرکنندگان از معافیت مالیاتی منوط به رفع تعهدات ارزی است. به بیان ساده، اگر صادرکننده نتواند ارز حاصل از صادرات خود را به کشور بازگرداند، دیگر از معافیت مالیاتی برخوردار نخواهد بود.

در چنین شرایطی، سازمان امور مالیاتی کشور مالیات صادرات را بر اساس نرخ ده درصد (۱۰٪) ارزش ارزی کالاهای صادرشده محاسبه می‌کند. به‌طور مثال، اگر صادرکننده‌ای کالایی به ارزش ۵۰۰ هزار دلار صادر کرده باشد اما ارز حاصله آن را بازنگرداند، موظف به پرداخت مالیاتی معادل ۵۰ هزار دلار خواهد بود.

این قانون در عمل صادرکنندگان را ملزم می‌کند که ارز حاصل از صادرات را از طریق سامانه‌های رسمی مانند نیما یا سایر روش‌های قانونی به چرخه اقتصادی کشور بازگردانند تا از مشوق‌های مالیاتی برخوردار شوند.

میزان و نحوه محاسبه مالیات واردات

در مورد واردات، مالیات بر ارزش افزوده به‌صورت ۱۰ درصد از مجموع ارزش گمرکی کالا و حقوق ورودی آن محاسبه می‌شود.

ارزش گمرکی هر کالا شامل موارد زیر است:

1. قیمت خرید کالا در مبدا
2. هزینه حمل‌ونقل تا مرز ایران
3. هزینه بیمه و سایر مخارج وابسته

حقوق ورودی نیز خود از دو جزء تشکیل می‌شود:

• حقوق گمرکی (۴٪ ارزش کالا)
• سود بازرگانی که توسط دولت برای هر نوع کالا به‌صورت جداگانه تعیین می‌شود.

برای مثال، فرض کنید ارزش گمرکی کالایی ۱۰۰ میلیون ریال و حقوق ورودی آن ۱۰ میلیون ریال باشد. در این حالت:

مالیات واردات = (ارزش گمرکی + حقوق ورودی) × ۱۰٪

بنابراین مالیات واردات برابر با ۱۱ میلیون ریال خواهد بود.

این مالیات معمولاً هنگام ترخیص کالا از گمرک و پیش از ورود کالا به بازار داخلی دریافت می‌شود و جزء هزینه‌های نهایی کالا محسوب می‌گردد.

کالاها و خدمات معاف از مالیات واردات

در نظام مالیاتی ایران، برخی از کالاها و خدمات وارداتی به‌دلیل ماهیت حیاتی یا عمومی خود از مالیات معاف هستند. بر اساس ماده ۱۲ قانون مالیات بر ارزش افزوده، فهرست این کالاها شامل موارد زیر است:

• محصولات کشاورزی خام و فرآوری‌نشده، دام و طیور زنده، آبزیان و زنبور عسل
• انواع کود، سم، بذر و نهال
• مواد غذایی اساسی مانند آرد، نان، گوشت، برنج، قند، شکر، روغن نباتی، شیر و لبنیات
• کتاب و مطبوعات، کاغذ چاپ و دفاتر تحریر
• داروها و تجهیزات پزشکی، خدمات درمانی و توانبخشی
• خدمات بانکی، اعتباری و قرض‌الحسنه
• خدمات حمل‌ونقل عمومی
• فرش دستباف و مواد اولیه تولید آن
• املاک غیرمنقول و خدمات آموزشی و پژوهشی مورد نیاز دولت
• خوراک دام و طیور، تجهیزات ناوبری هوایی، اقلام دفاعی و کمک‌های بلاعوض انسان‌دوستانه

هدف از این معافیت‌ها کاهش فشار مالی بر بخش‌های حیاتی و حمایت از رفاه عمومی است.

پرداخت و استرداد مالیات صادرات و واردات

در حال حاضر، پرداخت مالیات صادرات و واردات مستقیماً از طریق گمرک انجام می‌شود. هنگام انجام فرآیند ترخیص کالا، سیستم گمرک به‌صورت خودکار مالیات مربوطه را محاسبه و از واردکننده یا صادرکننده دریافت می‌کند.

اما نکته‌ی مهم، استرداد مالیات صادرات است. صادرکنندگانی که مشمول نرخ صفر مالیاتی هستند (یعنی کالاهایشان معاف از مالیات صادرات است)، می‌توانند پس از تأیید گمرک و بازگشت ارز حاصل از صادرات، درخواست استرداد مالیات‌های پرداخت‌شده خود را ثبت کنند.

این فرآیند از طریق سامانه مالیات بر ارزش افزوده به آدرس www.evat.ir انجام می‌شود. کاربران پس از ورود به سامانه، می‌توانند اطلاعات صادرات خود را ثبت کرده و مدارک مربوط به خروج کالا و بازگشت ارز را ارائه دهند تا مبلغ مالیات پرداخت‌شده به حسابشان بازگردانده شود.

دکتر محسن حق شناس؛ همراه کسب‌وکار شما

اگر در زمینه صادرات و واردات فعالیت دارید، آشنایی با قوانین مالیاتی به‌تنهایی کافی نیست؛ نحوه اجرای درست آن‌هاست که می‌تواند از زیان‌های مالی جلوگیری کرده و سودآوری شما را افزایش دهد. دکتر محسن حق‌شناس با سال‌ها تجربه در حوزه مالیات، حسابداری و مشاوره بازرگانی، در تمامی مراحل از ثبت سفارش و ترخیص کالا تا بهره‌مندی از معافیت‌های مالیاتی صادرات، در کنار شما خواهد بود. پیش از هر تصمیم مالی، با دریافت مشاوره تخصصی، ریسک‌های مالیاتی را کاهش دهید و با اطمینان بیشتری در مسیر توسعه تجارت بین‌المللی خود گام بردارید.

جمع‌بندی

مالیات صادرات و واردات یکی از مؤثرترین ابزارهای مالی دولت برای تنظیم روابط تجاری و حمایت از تولید داخلی است. در حالی که مالیات واردات با هدف کنترل ورود کالاهای خارجی و تأمین درآمد عمومی اعمال می‌شود، مالیات صادرات بیشتر نقش تشویقی دارد و با معافیت‌های گسترده از تولیدکنندگان داخلی حمایت می‌کند.

تجار و بازرگانان موفق کسانی هستند که با شناخت دقیق قوانین مالیاتی، از معافیت‌ها و نرخ‌های ترجیحی به‌درستی استفاده می‌کنند. به همین دلیل، آگاهی از مفاد مواد قانونی مانند ماده ۱۴۱ ق.م.م و ۱۳ ق.ا.ا و همچنین پیگیری بخشنامه‌های جدید سازمان امور مالیاتی، برای هر فعال اقتصادی ضروری است. در نهایت، اجرای دقیق سیاست‌های مالیاتی در حوزه تجارت خارجی می‌تواند ضمن افزایش شفافیت اقتصادی، به رشد صادرات غیرنفتی، کاهش وابستگی ارزی و توسعه پایدار کشور کمک کند.

سوالات متداول