قرارداد کار، ستون اصلی روابط کاری میان کارگر و کارفرماست. هر همکاری حرفهای، بدون یک توافق مکتوب یا شفاهی، میتواند به اختلافات و مشکلات جدی منجر شود. به همین دلیل قانون کار، انواع قراردادهای کاری را مشخص کرده تا هم حقوق کارگر حفظ شود و هم کارفرما چارچوب روشنی برای مدیریت نیروهای انسانی در اختیار داشته باشد.
شناخت انواع قرارداد کار، به افراد کمک میکند تا هنگام امضای قرارداد بدانند چه تعهداتی بر عهده دارند، چه حقوقی شامل حالشان میشود و امنیت شغلی آنها در چه سطحی قرار دارد. به طور کلی سه نوع قرارداد اصلی در قانون کار ایران تعریف شده است: قرارداد دائم، قرارداد موقت و قرارداد کار معین. در ادامه به بررسی دقیق هر یک از این قراردادها و تفاوتهایشان میپردازیم.
قرارداد کار چیست؟
از نظر حقوقی، قرارداد کار توافقی است میان کارگر و کارفرما که بر اساس آن، کارگر متعهد میشود کاری را در قبال دریافت دستمزد برای کارفرما انجام دهد. این قرارداد باید دارای شرایط اساسی صحت معاملات باشد، یعنی:
- توافق طرفین (رضایت کارگر و کارفرما)
- مشروعیت موضوع کار
- مشخص بودن موضوع قرارداد (نوع کار، وظایف و مدت)
- رعایت قوانین و مقررات کار
طبق ماده 7 قانون کار ایران، قرارداد کار میتواند به صورت کتبی یا شفاهی باشد، اما داشتن قرارداد مکتوب باعث میشود حقوق طرفین شفافتر و قابل استناد در مراجع قانونی باشد. در یک قرارداد کار معتبر معمولاً مواردی مانند نوع کار، مدت قرارداد، میزان حقوق و مزایا، ساعت کاری، مرخصیها و سایر شرایط همکاری به طور دقیق ذکر میشود.
انواع قرارداد کار در ایران
قانون کار ایران بهمنظور شفافیت روابط کاری و جلوگیری از بروز اختلافات، انواع قراردادهای کاری را بهصورت مشخص تعریف کرده است. این قراردادها بر اساس مدت زمان همکاری و ماهیت کار به چند دسته تقسیم میشوند. مهمترین آنها عبارتاند از: قرارداد کار دائم، قرارداد کار موقت و قرارداد کار معین (کار مشخص).
هر یک از این قراردادها ویژگیها، مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند. برای مثال، قرارداد دائم بیشترین امنیت شغلی را برای کارگر ایجاد میکند، در حالیکه قرارداد موقت انعطاف بیشتری برای کارفرما فراهم میآورد. قرارداد کار معین نیز بیشتر در پروژههایی کاربرد دارد که انجام یک کار مشخص یا یک پروژه محدود در زمان تعریف شده، هدف اصلی همکاری است.
تفاوت این سه نوع قرارداد در مدت زمان تعهد، سطح امنیت شغلی، حقوق و مزایای قابل پرداخت و امکان تمدید یا فسخ آنها نمایان میشود. شناخت دقیق این تفاوتها کمک میکند کارگران و کارفرمایان، بهترین نوع قرارداد را متناسب با شرایط خود انتخاب کنند و از مشکلات حقوقی احتمالی در آینده پیشگیری نمایند.
قرارداد کار دائم
قرارداد کار دائم یکی از مطمئنترین و پایدارترین انواع قراردادهای کاری است که بیشترین سطح امنیت شغلی را برای کارگران فراهم میکند. در این نوع قرارداد، مدت زمان مشخصی برای پایان همکاری ذکر نمیشود و تا زمانی که قرارداد کار بصورت قانونی فسخ نشود، کارگر میتواند به همکاری خود ادامه دهد.
طبق قانون کار، هرگاه در قرارداد کاری، مدت زمان همکاری ذکر نشده باشد، قرارداد به صورت دائم تلقی میشود. این نوع قرارداد معمولاً برای مشاغل و فعالیتهایی به کار میرود که ماهیت آنها مستمر و دائمی است؛ مانند کارمندان اداری، نیروهای خدماتی ثابت، یا پرسنل سازمانهایی که نیاز دائمی به تخصص آنها دارند.
شرایط و ویژگیهای قرارداد دائم عبارتند از:
- عدم محدودیت زمانی: این قرارداد تا زمانی که فسخ یا خاتمه قانونی رخ ندهد، پابرجا خواهد بود.
- امنیت شغلی بالا: کارگر میتواند با اطمینان بیشتری روی آینده شغلی خود برنامهریزی کند.
- الزام به رعایت قانون کار: کلیه مزایا مانند سنوات، بیمه تامین اجتماعی، مرخصی و اضافهکار باید طبق قانون به فرد تعلق گیرد.
- امکان خاتمه قرارداد: تنها در شرایط خاص مانند استعفای کارگر، بازنشستگی، از کارافتادگی، یا تخلفات جدی قابل فسخ است.
البته به دلیل برخی محدودیتها و معایب (مانند محدودیت در فسخ قرارداد و دشواری جایگزین کردن نیرو و تعهدات مالی و حقوقی بلندمدت) کارفرمایان از استخدام کارگر با قرارداد کار دائم امتناع میورزند.
قرارداد کار موقت
قرارداد کار موقت یکی از رایجترین انواع قرارداد در بازار کار ایران است که به دلیل انعطافپذیری، هم توسط کارفرمایان و هم در برخی شرایط از سوی کارگران مورد استقبال قرار میگیرد. این نوع قرارداد برای مدت زمانی مشخص بسته میشود و پس از پایان مدت، به طور خودکار خاتمه مییابد؛ مگر اینکه طرفین برای تمدید یا امضای قرارداد جدید توافق کنند.
مطابق ماده 7 قانون کار، در مشاغلی که ماهیت مستمر دارند، اصل بر دائمی بودن قرارداد است. با این حال، قانون به کارفرما اجازه داده است در چارچوب ضوابط، قرارداد موقت با کارگر منعقد کند. در این نوع قرارداد مدت همکاری (مثلاً 3 ماهه، 6 ماهه یا یکساله) بهطور واضح ذکر میشود و پس از اتمام آن، قرارداد اعتبار خود را از دست میدهد.
شرایط و ویژگیهای قرارداد موقت نیز عبارتند از:
- مدتدار بودن همکاری: تاریخ شروع و پایان همکاری، در قرارداد ذکر میشود.
- امکان تمدید: در صورت رضایت دو طرف، قرارداد میتواند بارها تمدید یا تجدید شود.
- تعهدات قانونی: همچون قرارداد دائم، حقوق، بیمه، سنوات و سایر مزایا مطابق قانون کار باید پرداخت شود.
- پایان خودکار: پس از اتمام مدت، نیازی به فسخ یا استعفا نیست؛ قرارداد به پایان رسیده و از اعتبار ساقط میشود.
ان نوع قرارداد کار، بر خلاف قرارداد دائم، مورد علاقه کارفرمایان است، زیرا بدون تعهد دائمی، میتوانند در بازههای زمانی کوتاهمدت، نیازشان را براورده نمایند و حتی با عقد قرارداد 1 ماهه، سطح توانایی کارگر استخدامشده را مورد ارزیابی قرار دهند و سپس اقدام به عقد قرارداد بلندمدت نمایند.
در نقطه مقابل، این نوع قرارداد، برای کارگران دارای معایبی نظیر عدم تضمین آینده شغلی و خطر بیکار شدن در پایان مدت قرارداد وجود دارد.
قرارداد کار معین (کار مشخص)
قرارداد کار معین، که در قانون کار با عنوان قرارداد برای انجام کار مشخص شناخته میشود، یکی دیگر از انواع قراردادهای کاری است که معمولاً برای پروژهها یا فعالیتهایی با موضوع و مدت زمان مشخص بهکار میرود. در این نوع قرارداد، کارگر و کارفرما توافق میکنند که یک وظیفه یا پروژه معین انجام شود و پس از اتمام آن، قرارداد خاتمه یابد.
بر اساس ماده 7 قانون کار، اگر قراردادی برای انجام کاری خاص یا پروژهای مشخص منعقد شود، آن قرارداد «کار معین» نام دارد. به عبارت دیگر، برخلاف قرارداد دائم یا موقت که بر اساس زمان تنظیم میشوند، قرارداد معین بر اساس موضوع کار تنظیم میشود و با تکمیل آن موضوع، همکاری پایان مییابد.
شرایط و ویژگیهای قرارداد کار معین به ترتیب زیر است:
- موضوعمحور بودن: تمرکز قرارداد بر انجام یک کار یا پروژه مشخص است.
- پایان همکاری پس از اتمام کار: نیازی به ذکر مدت زمان نیست، اما زمان تقریبی برای تحویل کار میتواند تعیین شود.
- تعهدات قانونی: مانند سایر قراردادها، کارفرما موظف به پرداخت بیمه، حقوق و مزایای قانونی است.
- انعطافپذیری برای کارفرما: بهویژه در پروژههایی که نیاز به نیروی موقت دارند.
این نوع قرارداد، معمولا برای کارهای پروژهای و پیمانکاری مناسب است و در نتیجه، روند پرداخت مزد نیز با قرارداد دائم و قرارداد موقت متفاوت خواهد بود.
پیشنهاد میشود این مقاله را نیز مطالعه نمایید: صورت وضعیت پیمانکاری چیست؟
نکات حقوقی مهم در تنظیم قرارداد کار
تنظیم قرارداد کار، چه دائم باشد و چه موقت یا معین، نیازمند دقت بالاست؛ زیرا کوچکترین ابهام یا نقص در مفاد قرارداد میتواند در آینده منجر به اختلافات جدی بین کارگر و کارفرما شود. آگاهی از نکات حقوقی کلیدی، باعث میشود قرارداد هم معتبر باشد و هم حقوق طرفین بهطور کامل حفظ گردد.
مهمترین نکاتی که در قرارداد کار باید ذکر شود عبارتند از:
- مشخصات طرفین: اطلاعات کامل کارگر و کارفرما شامل نام، شماره شناسنامه، کد ملی و نشانی دقیق باید در قرارداد ذکر شود.
- نوع کار و وظایف: شرح دقیق شغل، وظایف و مسئولیتها باید شفاف بیان شود تا در آینده جای تفسیر باقی نماند.
- مدت قرارداد: در قرارداد موقت باید تاریخ شروع و پایان ذکر شود و در قرارداد معین باید موضوع و محدوده کار مشخص باشد.
- میزان حقوق و مزایا: دستمزد پایه، اضافهکاری، عیدی، سنوات و سایر مزایا باید بر اساس قانون کار در قرارداد درج شود.
- ساعت کار و مرخصیها: ساعات کاری روزانه، هفتگی و حق مرخصی استحقاقی و استعلاجی باید ذکر گردد.
- شرایط فسخ یا خاتمه: شرایطی که منجر به خاتمه قرارداد میشود (مانند استعفا، بازنشستگی یا تخلف کاری) باید مشخص شود.
همچنین در پایان لازم است این نکات تکمیلی ذکر شود که رایجترین اشتباهاتی که بین کارگر و کارفرما رخ میدهد و منجر به اختلاف و زیان برای طرفین میشود عبارتند از:
- ننوشتن قرارداد کتبی و اعتماد به توافق شفاهی، که در صورت بروز اختلاف، تفسیر و اثبات آن دشوار خواهد بود.
- درج نکردن جزئیات مهم مانند وظایف دقیق یا میزان حقوق که میتواند باعث بروز اختلاف و شکایت کارگر از کارفرما یا فسخ غیر موجه شود.
- امضای قرارداد بدون مطالعه کامل یا بدون گرفتن نسخهای از آن توسط کارگر.
- نادیده گرفتن الزامات قانونی مثل بیمه و حداقل حقوق که میتواند زیانهای مالی و جرایم بیمهای برای کارفرما به همراه داشته باشد.
دکتر محسن حق شناس؛ مشاور روابط کارگر و کارفرما
هر کارفرما میداند که موفقیت یک کسبوکار، نه فقط به محصول یا خدمت، بلکه به نیروی انسانی و نحوه مدیریت آن بستگی دارد. اما گاهی حتی یک اشتباه کوچک در قراردادها یا عدم آگاهی از قوانین کار، میتواند هزینههای سنگین و مشکلات قانونی برای سازمان بهوجود بیاورد.
تصور کنید یک قرارداد کاری ناقص یا غیرشفاف امضا شده باشد، یا کارکنان نسبت به حقوق و مزایای خود شکایت کنند. اینجاست که یک تصمیم بهموقع و مشاوره حرفهای میتواند هزاران مشکل و هزینه بالقوه را حذف کند.
دکتر محسن حقشناس با سالها تجربه، همراه شماست تا کسبوکار شما از هرگونه ریسک قانونی و اختلافات نیروی انسانی محافظت شود. با استفاده از خدمات مشاوره تخصصی، شما میتوانید:
- قراردادهای کاری سازمان خود را مطابق قانون بازبینی و اصلاح کنید.
- از بروز اختلافات کاری و شکایات پرهزینه جلوگیری کنید.
- اطمینان داشته باشید که سیاستها و فرآیندهای سازمانتان مطابق قوانین کار هستند.
- زمان و انرژی خود را صرف رشد کسبوکار کنید، نه مشکلات حقوقی و کارکنان ناراضی.
با یک جلسه مشاوره دقیق، میتوانید امنیت حقوقی و مدیریت نیروی انسانی سازمان خود را تضمین کنید و از هرگونه نگرانی احتمالی پیشگیری نمایید.
نتیجهگیری
قرارداد کار، زیربنای روابط کاری سالم و شفاف میان کارگر و کارفرماست. شناخت انواع قراردادها شامل قرارداد دائم، قرارداد موقت و قرارداد کار معین، به طرفین کمک میکند تا بر اساس نیاز، شرایط و نوع همکاری، بهترین انتخاب را داشته باشند.
قرارداد دائم بیشترین امنیت شغلی را برای کارگر به همراه دارد و برای کارفرما نیز در حفظ نیروهای متخصص و وفاداری کارکنان بسیار مؤثر است، اما به دلیل تعهد طولانیمدت، کارفرمایان به آن علاقهای ندارند. در مقابل، قرارداد موقت انعطاف بیشتری برای کارفرما ایجاد میکند و امکان استفاده از نیروی کار در بازههای زمانی کوتاهمدت یا فصلی را فراهم میسازد. قرارداد کار معین هم زمانی مناسب است که موضوع همکاری انجام یک پروژه مشخص یا فعالیتی محدود باشد و پس از تکمیل آن، همکاری خاتمه یابد.
با وجود تفاوتها، یک اصل مشترک در همه قراردادها وجود دارد: ضرورت رعایت قانون کار. اگر قرارداد بهدرستی تنظیم شود و حقوق طرفین در آن شفاف ذکر گردد، نه تنها از بروز اختلافات جلوگیری میشود، بلکه روابط کاری بر پایه اعتماد و همکاری پایدار شکل میگیرد. بنابراین، هر کارگر و کارفرمایی باید پیش از امضای قرارداد، آگاهی لازم از انواع آن و نکات حقوقی مرتبط را داشته باشد.
سوالات متداول
در صورت فسخ یکطرفه قرارداد کار موقت یا معین توسط کارفرما، چه حقوقی به کارگر تعلق میگیرد؟
اگر پیش از اتمام پروژه یا مدت، کارفرما بهصورت یکطرفه اقدام به فسخ قرارداد نماید، کارگر حق دریافت حقوق و مزایای قانونی تا زمان انجام کار یا خسارت ناشی از فسخ یکطرفه را خواهد داشت.
تفاوت قرارداد کار دائم با قرارداد رسمی دولتی چیست؟
قرارداد کار دائم در چارچوب قانون کار بین کارگر و کارفرمای خصوصی یا عمومی تنظیم میشود، در حالی که قرارداد رسمی دولتی طبق مقررات استخدامی دولت است و مزایا و امنیت شغلی بالاتری دارد.
آیا قرارداد کار بدون امضا معتبر است؟
خیر. قرارداد کار کتبی بدون امضای هر یک از طرفین، اعتبار قانونی ندارد. البته اگر قرارداد به صورت شفاهی منعقد شده باشد، اثبات آن در مراجع قانونی از طریق ارائه مدارکی نظیر پرینت بانکی دستمزدهای پرداختی ماهیانه، سوابق حضور و غیاب (در صورت وجود)، هر سندی که حضور در کارگاه را اثبات نماید، شهادت همکاران و… قابل اثبات خواهد بود.
